TEORIA

ZER DA MATERIA?

Masa eta bolumena duen guztia da materia. Masak materia kantitatea adierazten du; bolumenak, aldiz, materiak zer espazio hartzen duen. Masa eta bolumena izango dira materiaren propietate orokorrak, hau da, substantzia bat identifikatzeko balio ez dutenak.

Masa= kg edo g-tan neurtzen da.

Bolumena= cm³ neurtzen da.

MATERIAREN EGOERAK:

Hiru egoera ezberdinetan aurki dezakegu materia; solido, likido eta gas.

Solidoek forma zein bolumen konstantea izateagatik bereizten dira. Honen arrazoia, materia solidoak osatzen dituzten partikulen arteko indar handia da eta indar horrek, partikulak batera egotea eragiten du. Partikula hauek ezin dira mugitu, baina bibratu egiten dute. 

Egoera honetan dauden materialen forma aldatu daiteke. Izan ere, plastilina zati bat hartzen badugu forma konkretu batean, hau eraldatu dezakegu nahi dugun eran. Bestalde, tarta bat hartuz gero, nahiz eta forma eta bolumen konkretu bat izan, hau moztean, aldatu egiten da.

Likidoek forma finkoa ez izan arren, bolumen konstantea dute. Izan ere, likidoak isuritako ontziaren formara egokituko dira eta honen bolumena, isuritako ontziaren bolumena izango da. Likidoaren bolumena= ontziaren bolumena

Egoera honetan, partikulen arteko indarra ahula da eta partikulak kontaktuan daude eta mugitu egiten dira.

Gasak ez dute ez forma ez bolumen finkorik. Izan ere, materia gaseosoen molekulen arteko indarrak oso txikiak direlako. Honez gain, partikulak oso bananduak daude eta hauek nahi duten eran mugitzen dira.

Adibidez, haizea gasa da baina ez du ez forma ez bolumen egonkorra. Baina, hala ere gasak gure inguruan daude eta gure espazioa betetzen dute, nahiz eta ez ikusi.

MASA ETA BOLUMENAK NEURTZEN:

Jakin badakigu, materia hiru egoeretan aurki ditzakegula, hala nola, egoera solido, likido eta gaseosoan. Era honetan, argi dago, materia bakoitzaren masa eta bolumena neurtzeko metodo ezberdinak erabiliko direla, honen egoeraren arabera.

-SOLIDOA

Materia solidoaren masa neurtzeko balantzak erabili ohi dira. Balantza ezberdinak ezagutu eta erabiltzen dira gaur egun. Horrela, adibidez, bi objekturen masa alderatzeko, bi objektuak independienteki pisatu eta bien arteko aldea zein den alderatu daiteke. Bestalde, balantza klasiko  bat erabiliz eta platertxo bakoitzean pisatu nahi den objektuak jarriz, bien arteko aldea begi bistakoa izango da, materia kopuru gehien duen objektuaren platertxoa beherantz joango baita. Bi objektuek masa kopuru bera izango balute, bi platertxoak altuera berdinean geldituko lirateke.

Hauek aztertu eta gero, haurrekin erabiltzeko egokiena, balantza klasikoa erabilitako dugu, pisuen alderaketa, bisualagoa ikusten delako.

-LIKIDOA

Likidoaren bolumena erraz determinatzen da, isurtzen den ontziaren forma hartzen dutelako. Gehien erabiltzen diren tresnak hauek dira: buretak, pipetak eta probetak. Hiru hauek, ontzi graduatuak dira eta likido baten bolumena neurtzeko nahikoa da likidoa hiru ontzi hauetako batean sartu eta zein neurritaraino iristen den begiratzea.

• BURETAK: likidoen bolumen aldakorrak zehaztasunez neurtu behar direnean erabiltzen dira.
•  PIPETAK: likido kantitate txikiak zehaztasunez neurtzeko erabiltzen dira.
• PROBETAK: likidoen bolumenak zehaztasun gutxiagorekin neurtu behar direnean erabiltzen dira.

Bestalde, likido baten masa neurtu ahal izateko, lehenengo, ontzia hutsik dagoela balantzan ipini eta haren masa neurtuko dugu; ondoren, likidoz beteko dugu eta berriro ere balantzan ipini; bi neurketa horien arteko diferentzia izango da likido horren masa.

Balantzaren bitartez, bi likidoren arteko alderaketak egin ahalko ditugu, likido bakoitza balantzaren kubo batean sarturik dagoela, alde batera edo bestera inklinatuko delako. Beraz, balantza inklinatzen den aldean dagoen likidoa izango da gehien pisatzen duena. 

MATERIEN PROPIETATEAK:

Materiak propietate ezberdinen arabera bereiz daiteke. Hala nola:

PROPIETATEAK	ZER ADIERAZTEN DU?	ZEINTZUK DIRA MATERIA HAUEK?
Gogortasuna	Gorputz batek beste bati arrastoa (marra,urratua) egiteko duen gaitasunari.	Diamantea, beira, burdina.
Elastikotasuna	Gogortasunaren kontrakoa	Egurra, buztina.
Plastikotasuna	Materia forma aldatu ondoren, hasierako forma eskuratzeko duen gaitasuna.	Ileko goma.
Jariakortasuna edo fluidotasuna	Hodeietatik eta ontzietatik azkar isurtzeko gaitasuna.	Likidoetan bakarrik gertatzen da.
Biskositatea edo likatasuna	Jariotasunaren kontrakoa, ez da errez isurtzen.	Olioa, eztia
Hauskortasuna	Gorputz bat zatietan apurtzeko duen gaitasuna.	Beira.
Zailtasuna edo tenazitatea	Hautsi Gabe asko irauten dutenak dira.	Lanabesak: mailua, giltza..
Disolbagarritasuna	Materiak disolbatzeko duen gaitasuna da.	Azukrea, gatza, kakaoa.
Erregarritasuna	Materia hauek erre egiten dira beroa eta energia emanez.	Egurra, ikatza, petrolioa.
Erregaiztasuna	Materia hauek ez dira errez erretzen.	Suhiltzaileen jantziak, sukaldean erabiltzen diren laberako eskularruak.
Harikortasuna	Hautsi Gabe hari luze eta mehetan bihurtzeko propietatea dute.	Kobrezko hariak.
Xaflagarritasuna	Hautsi Gabe xafli meheak egiteko gaitasuna dute.	Freskagarri poteetako metala.
Eroankortasuna	Beroa eta elektrizitatea oso erraz garraiatzen edo eroaten duten materialak.	Metalak.

Guzti hauek ez dira era zuzenean landuko. Hala ere, haurrei materialak manipulatzen uzterakoan, hauen zenbait ezaugarri aiaptuko dizkiegu, hala nola, 

• Harria gogorra da eta lastoa berriz, hauskorra.

MASA ETA PISUA

Fisikan, pisua objektu batean eragiten duen indar grabitatorioaren neurketa da. Eguneroko hizkuntzan, aldiz (eta arrazoi historiko batzuk direla medio, oraindik hiztegi tekniko batzuetan diharduena), "pisua" masaren sinonimo moduan hartu izan ohi da.

Bestalde, pisua magnitude aldagarritzat hartzen da. Pisuaren balioa, Lurraren erdigunearekiko distantziaren araberakoa da, beraz, ezin da esan gorputz bakoitzaren bereizgarria dela.

Pisua eta masaren arteko harremana grabitate izeneko konstante baten araberakoa da. Newton-en dinamikaren funtsezko legea aplikatzen bada, ikusten da grabitatea azelerazio-forma berezi bat dela. Beraz, pisuaren adierazpen bektoriala honako hau da: P= m x g

Haurrekin kontzeptu hauek lanzterako orduan, haiei ulertzen errezagoa izateko, honako galdera hau esango genieke;

-       Nire masa ilargian edo Lurrean berdina da, baina aldatzen dena pisua litzateke?

Galdera hau oinarritzat hartuz, azalduko genieke, pisua grabitatearen menpe dagoela. Lurrak grabitate indar bat du, horregatik soka bat izango bagenu bezala, lurrera usten gaitu. Ilargian berriz, soka hori puskatu egiten da, ilargiak gu eusteko indarrik ez duelako. Orduan guk gure pisua lurrean neurtzeko, pisu batek ematen dizun pisua bider grabitate indarra (lurrak guri eusten digun indarra). Ilargian, indar hori ez dagoenez, pisuak emandako zifra, pisatzen dugun izango da.

INDARRAK ETA HIGIDURAK

Pisua indar-mota bat da, eta horregatik, higidura eragin dezake. Horixe bera gertatzen da gorputz bat, altuera jakin batetik erortzen uzten denean: pisuaren eraginez, azelerazio bat hartzen du eta ondorioz lurrera erortzen da.

Hala ere, gorputza azalera horizontal batean dagoenean, eta kanpo-indarrik ez dagoenean, gorputzak atsedenean dihardu. Pisua egon badago, baina kasu horretan, azalera laua izatearen eraginez konpentsatua dago. Horrelakoetan, gorputza orekan dagoela esaten da.

ABIADURA

Abiadurari dagokionez, higikari batek denbora zehatz batean egiten duen distantzia da. Abiadura, beste bi magnituderen menpe dago: espazioa eta denbora.

Denbora unitate baten egindako espazioa mugimenduaren abiadura da. Indarra, malgutasuna, abiadura eta erresistentzia beharrezkoak dira edozein mugimendu egiteko.

Desplazamendua lerro zuzen batean gertatzen denean, abiadura lineala da.

MARRUSKADURA

Zein da marruskadura indarren jatorria?

Marruskadura indarra, gorputzek aurrerantz egiten dutenean sortzen den eragozpenarekin erlazionatuta dago; gorputzen arteko labainketa zailtzen duen indarra da, hain zuzen ere. Indar hauen jatorria bi dira, batez ere:

Gainazalen zimurdurak: kontaktuan ipintzen diren bi gorputzen gainazalek dituzten sargune eta koskek, labainketa eragozten dute

Kontaktuan dauden gorputzen atomo eta molekulen artean ematen diren lotura indarrak: indar hauek, batez ere, sustantzia bereko gainazalen artean edo ondo leundutako gainazalen artean gertatzen dira. Izan ere, baldintza hauetan atomo eta molekulen arteko gertutasuna handiagoa izatea lortzen da.

Gurpila, malda inklinatuan behera errodatzen

Marruskadura-indarraren ezaugarriak bi esalditan laburbil daitezke:

Gurpila biratzen has dadin, marruskadura-indarra beharrezkoa da, baina indar horrek ez du lan netorik egiten, horregatik energia mekanikoa kontserbatzen da.

Gurpilak, biratzeaz gain, irristatzen badu, orduan marruskadura-indarrak lan egiten du eta gurpilaren energia mekanikoa gutxituz doa. Gainera, marruskadura-koefizientearen balioa estatikotik zinetikora aldatzen da.

Har dezagun malda inklinatu bat eta ipin dezagun bertan gurpil bat (eraztuna, zilindroa edota esfera). Gurpila biratzen eta desplazatzen hasiko da.

Gurpilak jasaten dituen indarrak hiru dira: -       Pisua -       Malda inklinatuaren erreakzio normala. -       Maldaren eta gurpilaren arteko marruskadura-indarra, kontaktuaren puntuan.